تست‌های فارماکوژنتیک DPYD و UGT1A1 در درمان سرطان

فارماکوژنتیک در شیمی‌درمانی؛ چگونه تست‌های ژنتیکی DPYD و UGT1A1 از سمیت داروهای سرطان جلوگیری می‌کنند؟

در درمان بسیاری از سرطان‌ها، داروهای شیمی‌درمانی مانند 5‑FU، کپسیتابین و ایرینوتکان نقش حیاتی دارند. اما یک چالش جدی همیشه وجود دارد: چرا برخی بیماران با دوز استاندارد این داروها دچار سمیت شدید دارویی می‌شوند؟
در سال‌های اخیر مشخص شده است که پاسخ این سؤال در ژنتیک بیمار نهفته است. تفاوت در ژن‌هایی مانند DPYD و UGT1A1 می‌تواند باعث شود بدن بیمار قادر به متابولیسم طبیعی دارو نباشد
و در نتیجه خطر عوارضی مانند نوتروپنی شدید، اسهال حاد یا حتی توقف درمان افزایش پیدا کند.
به همین دلیل امروزه در بسیاری از گایدلاین‌های بین‌المللی، انجام تست فارماکوژنتیک سرطان قبل از شروع شیمی‌درمانی به عنوان یکی از ابزارهای مهم در پزشکی شخصی‌سازی‌شده توصیه می‌شود.

فارماکوژنتیک چیست و چرا در درمان سرطان اهمیت دارد؟

فارماکوژنتیک (Pharmacogenetics) شاخه‌ای از پزشکی مولکولی است که بررسی می‌کند ژن‌های هر فرد چگونه بر پاسخ بدن به داروها تأثیر می‌گذارند.
در حوزه آنکولوژی، این دانش به پزشکان کمک می‌کند قبل از شروع درمان بدانند آیا بیمار در معرض خطر سمیت دارویی شدید قرار دارد یا خیر.

چند پرسش رایج که فارماکوژنتیک به آن‌ها پاسخ می‌دهد:

• چرا برخی بیماران پس از دریافت 5‑FU دچار عوارض شدید می‌شوند؟
• آیا می‌توان قبل از شروع درمان، خطر سمیت دارو را پیش‌بینی کرد؟
• آیا تنظیم دوز شیمی‌درمانی بر اساس ژنتیک بیمار امکان‌پذیر است؟
• چه آزمایش ژنتیکی باید قبل از درمان سرطان کولورکتال انجام شود؟

پاسخ بسیاری از این پرسش‌ها در بررسی ژن‌های کلیدی متابولیسم دارو مانند DPYD و UGT1A1 قرار دارد.

ژن DPYD و خطر سمیت داروهای فلوروپیریمیدین

داروهای فلوروپیریمیدین مانند 5‑FU و Capecitabine از رایج‌ترین داروهای مورد استفاده در درمان سرطان‌های گوارشی به‌ویژه سرطان کولورکتال هستند.
متابولیسم این داروها وابسته به آنزیمی به نام Dihydropyrimidine Dehydrogenase (DPD) است که توسط ژن DPYD کد می‌شود.

در افرادی که دارای واریانت‌های خاص ژن DPYD هستند، فعالیت این آنزیم کاهش می‌یابد. در نتیجه دارو در بدن تجمع پیدا می‌کند و خطر بروز عوارض شدید افزایش می‌یابد.

از مهم‌ترین عوارض سمیت فلوروپیریمیدین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نوتروپنی شدید
• اسهال شدید
• موکوزیت
• سمیت تهدیدکننده حیات

مطالعات نشان می‌دهد حدود ۳ تا ۵ درصد جمعیت دارای درجاتی از کمبود فعالیت آنزیم DPD هستند.
به همین دلیل سازمان‌های علمی مانند CPIC و EMA انجام غربالگری ژنتیکی DPYD قبل از مصرف فلوروپیریمیدین‌ها را توصیه کرده‌اند.

برای تشخیص سریع این واریانت‌ها در آزمایشگاه‌های مولکولی می‌توان از کیت زیر استفاده کرد:

کیت تشخیص ژن DPYD (Easy® DPYD)

این کیت مبتنی بر تکنولوژی Real-Time PCR طراحی شده و امکان شناسایی واریانت‌های کلیدی مرتبط با سمیت دارویی را فراهم می‌کند.

ژن UGT1A1 و سمیت داروی ایرینوتکان

یکی دیگر از داروهای مهم در درمان سرطان کولورکتال Irinotecan است. این دارو در بدن به متابولیت فعالی به نام SN‑38 تبدیل می‌شود که اثر ضدسرطانی دارد. اما دفع این متابولیت وابسته به عملکرد آنزیم UGT1A1 است.

در افرادی که دارای واریانت‌هایی مانند UGT1A1*28 هستند، فعالیت آنزیم کاهش می‌یابد و SN‑38 در بدن تجمع پیدا می‌کند. نتیجه این وضعیت افزایش خطر بروز عوارضی مانند:

• نوتروپنی شدید
• اسهال دیررس شدید
• نیاز به بستری شدن
• کاهش یا توقف درمان

به همین دلیل بسیاری از گایدلاین‌های درمانی توصیه می‌کنند قبل از شروع درمان با دوزهای بالای ایرینوتکان، ژنوتیپ UGT1A1 بررسی شود.

برای انجام این آزمایش در آزمایشگاه‌های مولکولی می‌توان از کیت زیر استفاده کرد:

کیت فارماکوژنتیک UGT1A1 (Easy® UGT1A1)

این کیت امکان تعیین دقیق ژنوتیپ UGT1A1 را فراهم کرده و به پزشکان کمک می‌کند دوز دارو را بر اساس پروفایل ژنتیکی بیمار تنظیم کنند.

چه بیمارانی باید تست فارماکوژنتیک انجام دهند؟

انجام تست‌های DPYD و UGT1A1 معمولاً در بیماران زیر توصیه می‌شود:

• بیماران مبتلا به سرطان کولورکتال
• بیمارانی که قرار است 5‑FU یا Capecitabine دریافت کنند
• بیمارانی که درمان با Irinotecan برای آن‌ها برنامه‌ریزی شده است
• بیمارانی که سابقه سمیت شدید شیمی‌درمانی دارند

با انجام این تست‌ها قبل از شروع درمان، پزشک می‌تواند دوز دارو را متناسب با وضعیت ژنتیکی بیمار تنظیم کند و خطر عوارض جدی را کاهش دهد.

آینده درمان سرطان با فارماکوژنتیک

با پیشرفت پزشکی شخصی‌سازی‌شده، استفاده از تست‌های فارماکوژنتیک به‌سرعت در حال گسترش است. این تست‌ها به پزشکان کمک می‌کنند درمانی ایمن‌تر و مؤثرتر برای بیماران انتخاب کنند و از عوارض شدید شیمی‌درمانی جلوگیری شود.

افزایش آگاهی متخصصان آنکولوژی در ایران نیز باعث شده است تقاضا برای تست‌هایی مانند DPYD و UGT1A1 در آزمایشگاه‌های مولکولی رو به افزایش باشد. تجهیز آزمایشگاه‌ها به این تست‌ها نه‌تنها باعث ارتقای کیفیت خدمات تشخیصی می‌شود، بلکه نقش مهمی در توسعه پزشکی دقیق در کشور ایفا می‌کند.